Τα οφέλη της ενσυνειδητότητας (mindfulness)

"Η παρούσα στιγμή είναι γεμάτη χαρά και ευτυχία. Αν είστε προσεκτικοί, θα τις δείτε." Thich Nhat Hanh

Καταρχάς, τι είναι ενσυνειδητότητα ή mindfulness;

Σας έχει συμβεί να πηγαίνετε στη δουλειά σας και κάποια στιγμή να συνειδητοποιείτε ότι έχετε φτάσει, χωρίς όμως να θυμόσαστε τίποτα από τη διαδρομή; Ή να κάνετε κάποια δουλειά στο σπίτι σας και απλά να μην είστε παρόν; Είμαι σίγουρη ότι, πολλοί από εσάς έχουν βιώσει αυτό το συναίσθημα, το οποίο (ειδικά όταν οδηγάμε) είναι αρκετά τρομακτικό, γιατί ξαφνικά καταλαβαίνουμε ότι, ενεργούσαμε τελείως μηχανικά για αρκετή ώρα, χωρίς καμία αίσθηση του χρόνου και για το τι γινόταν γύρω μας. Αυτή η κατάσταση του «αυτόματου πιλότου» είναι το αντίθετο της ενσυνειδητότητας.

Ενσυνειδητότητα είναι, όταν βγαίνουμε από τον αυτόματο πιλότο και ζούμε πάλι στο παρόν. Με αυτό το τρόπο, έχουμε τον έλεγχο του εαυτού μας και παρατηρούμε τι γίνεται γύρω μας. Έχουμε επίγνωση των αισθήσεών μας, των σκέψεων μας και των συναισθημάτων μας και παρατηρούμε τον κόσμο γύρω μας με φιλική περιέργεια και χωρίς κριτική.

Η ενσυνειδητότητα προϋποθέτει 3 βασικά χαρακτηριστικά:

1) Η παρατήρηση

Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι η εσκεμμένη παρατήρηση του κόσμου γύρω και μέσα μας. Όταν βρισκόμαστε στον αυτόματο πιλότο, χανόμαστε στο φαύλο κύκλο των αρνητικών σκέψεων, και δεν αντιλαμβανόμαστε, τι συμβαίνει στην πραγματικότητα. Ενώ, όταν εστιάσουμε την προσοχή μας στο παρόν, καταφέρνουμε να διασπάσουμε τη ροή των σκέψεων, αποκτώντας σταδιακά περισσότερη ηρεμία και διαύγεια.

2) Το παρόν

Όταν αφήσουμε τον έλεγχο στο νου, βρίσκουμε τον εαυτό μας είτε να επαναλαμβάνει παρελθοντικά γεγονότα (σπανίως δυστυχώς τα θετικά) ή να κάνει (δυσοίωνες) προβλέψεις για το μέλλον. Βρισκόμαστε, δηλαδή, σε μια κατάσταση που είτε δεν μπορεί να αλλάξει πια, είτε δεν έχουμε καμία απόδειξη ότι θα συμβεί, όπως τη φανταζόμαστε. Η ενσυνειδητότητα τραβάει την προσοχή μας πάλι στο παρόν, στη μόνη χρονική στιγμή δηλαδή που διαδραματίζεται όντως η ζωή μας.

3) Χωρίς κριτική

Σκοπός της ενσυνειδητότητας δεν είναι να αλλάξει την πραγματικότητα. Ο σκοπός της ενσυνειδητότητας είναι να μας μάθει να παρατηρούμε τον κόσμο γύρω μας και μέσα μας, χωρίς κριτική και να τον αποδεχόμαστε, όπως ακριβώς είναι. Με αυτό τον τρόπο, η ενσυνειδητότητα μας δίνει την ευκαιρία να επιλέξουμε ήρεμα και συνειδητά από μια ευρεία γκάμα συμπεριφορών, οι οποίες μέχρι τώρα δε γνωρίζαμε καν ότι τις έχουμε, και να ζήσουμε τη ζωή μας ακριβώς όπως το επιθυμούμε. Όχι επειδή ξαφνικά ο κόσμος έγινε τέλειος (ποτέ δε θα γίνει), αλλά επειδή εμείς μάθαμε να τον διαχειριζόμαστε καλύτερα.

Μπορούμε να εξασκηθούμε στην ενσυνειδητότητα είτε μέσω του διαλογισμού, είτε στην καθημερινή μας ζωή κάνοντας τις δουλείες μας με πλήρη συνειδητότητα. Και τα δύο δεν είναι εύκολα στην αρχή, γιατί έρχονται αντιμέτωπα με ένα πεισματάρικο νου, ο οποίος δε θα αφήσει εύκολα τις παλιές συνήθειες να παραγκωνιστούν. Αξίζει, όμως, να επιμείνει κανείς, καθώς τα οφέλη είναι πολλαπλά και για εμάς τους ίδιους, αλλά και για τους ανθρώπους γύρω μας.

· Μείωση του άγχους

Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι, η ενσυνειδητότητα και ο διαλογισμός βοηθάνε στην εξάλειψη του άγχους φτάνοντας στην αιτία του κακού, δηλαδή στη συνήθεια του υπερδραστήριου νου να κάνει δυσοίωνες βλέψεις οπουδήποτε στρέψει την προσοχή του. Όταν αρχίζουμε να ζούμε συνειδητά ή κάνουμε διαλογισμό, συνειδητοποιούμε τη μόνιμη αίσθηση έκτακτης ανάγκης και δυσαρέσκειας στο μυαλό μας. Αυτό που είναι διαφορετικό, έως και επαναστατικό, στην πρακτική της ενσυνειδητότητας είναι το γεγονός ότι, αντί να τροφοδοτούμε το άγχος κάνοντας ακόμα περισσότερα ή επιταχύνοντας ακόμα πιο πολύ, πρέπει να κάνουμε ακριβώς το αντίθετο. Επιβραδύνουμε και εστιάζουμε σε κάτι απλό και ουδέτερο, όπως στην αναπνοή μας ή στις αισθήσεις μας. Όταν έχουμε ηρεμήσει λίγο, μπορούμε να παρατηρήσουμε αυτά τα συναισθήματα άγχους, χωρίς να μας παρασύρουν σε ανεξέλεγκτες εικασίες και φανταστικές συζητήσεις.

Μετά από εβδομάδες και μήνες συστηματικής εξάσκησης, το μυαλό μας πραγματικά αλλάζει. Αντιδράμε λιγότερο έντονα σε δύσκολες καταστάσεις και, ακόμα και όταν πέφτουμε στην παγίδα της συναισθηματικής υπερφόρτωσης και τις απερίσκεπτης αντίδρασης, ανακάμπτουμε πολύ πιο γρήγορα. Συνεχίζουμε να ζούμε στον ίδιο αγχώδης κόσμο, αλλά με την ενσυνειδητότητα καταφέρνουμε να τον διαχειριζόμαστε καλύτερα.

· Καλύτερη συγκέντρωση

Συχνά έλεγα στη μεγαλύτερή μου κόρη «Συγκεντρώσου!» ή «Πρόσεχε πιο πολύ», αλλά ποτέ δεν της είχα μάθει, πως να το κάνει αυτό. Είναι σαν να της έλεγα «Δέσε τα κορδόνια σου.» και ποτέ να μην της είχα μάθει, πως να το κάνει. Δεν είναι λογικό.

Η συγκέντρωση μπορεί να μαθευτεί, όπως κάθε άλλη γνώση. Το μόνο που χρειάζεται είναι εξάσκηση και καλές οδηγίες. Στο διαλογισμό καλλιεργούμε τη συγκέντρωση εστιάζοντας ξανά και ξανά σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, όπως στις ανάσες μας. Δεν είναι τόσο σημαντικό, σε τι επιλέγουμε να εστιάσουμε, όσο το γεγονός ότι, επιλέγουμε ένα πράγμα και συγκεντρωνόμαστε μόνο σε αυτό. Με την πάροδο του χρόνο, η προσοχή μας μένει όλο και πιο εύκολα εκεί που της υποδεικνύουμε και προσελκύεται λιγότερα από τυχαίες παρορμήσεις, όπως σκέψεις και συναισθήματα.

· Βελτιωμένη ροή

Η ενσυνειδητότητα μας βοηθάει να βρεθούμε στη ροή μιας ενασχόλησης με περισσότερη ευκολία. Το κλειδί για να βρεθούμε σε αυτή τη ροή είναι να είμαστε χαλαροί, αλλά και σε εγρήγορση, συγκεντρωμένοι, αλλά όχι σφιγμένοι. Η μη συνειδητή συγκέντρωση απαιτεί μεγάλη προσπάθεια και ενέργεια, γεγονός το οποίο δημιουργεί ένταση και δυσφορία, και στην πραγματικότητα μας εμποδίζει να φτάσουμε στην κατάσταση ροής (μια κατάσταση, στην οποία ασχολούμαστε με μια δραστηριότητα αβίαστα, αλλά με απόλυτη συγκέντρωση και ευχαρίστηση).

Η ενσυνειδητότητα μας μαθαίνει να συγκεντρωνόμαστε σε ένα πράγμα, αλλά χωρίς να περιοριζόμαστε από αυτό. Αυτό επιτρέπει στο μυαλό να ηρεμήσει και εμάς να απορροφηθούμε εντελώς από αυτό που κάνουμε. Τη ροή στην ενασχόλησή τους, βιώνουν συχνά άνθρωποι, οι οποίοι είναι παθιασμένοι με τη δουλειά τους, όπως οι καλλιτέχνες. Δεν περιορίζεται, όμως, μόνο σε αυτούς, καθώς είναι μια ικανότητα, η οποία καλλιεργείται με την ενσυνειδητότητα.

· Αυξημένα επίπεδα ευτυχίας

Όλο και περισσότερες έρευνες αποδεικνύουν ότι, η πραγματική ευτυχία δεν προέρχεται από τα υπάρχοντα ή την επιτυχία. Προέρχεται από την ποιότητα των εμπειριών μας. Η ενσυνειδητότητα οδηγεί σε περισσότερη ευτυχία βελτιώνοντας την ικανότητά μας να προσέχουμε και να εκτιμάμε ευχάριστες εμπειρίες, ενώ απορροφά μερικές από τις σκληρές πτυχές της ζωής μας.

Η τεχνολογία μας προσφέρει κάθε είδους ανέσεις και πολυτέλειες. Αλλά ακόμα και μετά από όλη αυτή την πρόοδο, έχουμε ακόμα να αντιμετωπίσουμε τον πόνο, την αρρώστια και τις καθημερινές ενοχλήσεις. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την ικανότητά μας να απολαμβάνουμε τη ζωή μας. Η ενσυνειδητότητα μας μαθαίνει, πως να είμαστε πιο συγκεντρωμένοι στο παρόν και να αποδεχόμαστε τις οδυνηρές εμπειρίες, όταν συμβαίνουν. Μελέτες του εγκεφάλου έχουν δείξει ότι, αυτό έχει μια παράδοξη επίδραση: η αυξημένη επίγνωση του πόνου οδηγεί σε μειωμένη ενεργοποίηση των τμημάτων του εγκεφάλου, τα οποία σχετίζονται με τον πόνο.

Με ευχάριστες εμπειρίες, η επίδραση της ενσυνειδητότητας είναι αντίθετη. Επιτρέποντας στον εαυτό μας να βιώνουμε ξεκάθαρα τη χαρά και την καλοσύνη της ευχάριστης στιγμής, μεγεθύνουμε τη θετική επιρροή που έχει απάνω μας.

· Μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις προκλήσεις της ζωής

Οι μεγάλες προκλήσεις της ζωής αναπόφευκτα μας επισκέπτονται, είτε σε μορφή απώλειας, απόλυσης ή τραύματος. Όταν βρισκόμαστε στα πατώματα, η ενσυνειδητότητα και ο διαλογισμός μπορούν να μας βοηθήσουν να αναρρώσουμε γρηγορότερα και να μάθουμε από τις αντιξοότητες.

Όταν μας συμβαίνει κάτι απαίσιο, η πιο παράλογη αντίδραση θα ήταν να συγκεντρωθούμε σε κάτι τελείως διαφορετικό, άσχετο από αυτό που περνάμε. Η ενσυνειδητότητα κάνει όμως ακριβώς αυτό. Αρχίζουμε να παρατηρούμε πράγματα, όπως το παιχνίδι των σκιών σε ένα δέντρο ή την ανάσα του παιδιού μας, καθώς κοιμάται. Έτσι κατανοούμε, ότι το παρόν είναι γεμάτο συνηθισμένα πράγματα, τα οποία δεν είναι μολυσμένα από φόβο, πόνο, θυμό ή απώλεια. Η συγκέντρωση σε κάτι συναισθηματικά ουδέτερο, όταν βιώνουμε ψυχική δυσφορία, είναι σαν μια μυστική κίνηση του καράτε. Μας επιτρέπει να ξεγλιστρήσουμε από την μπλοκαρισμένη συνείδησή μας για το απαίσιο γεγονός, να ανακτήσουμε την ψυχραιμία μας και να ενεργήσουμε συνειδητά και ήρεμα.

Η κίνηση αυτή δεν εξαφανίζει τις ατυχίες της ζωής, αλλά μας δίνει ένα απαραίτητο διάλειμμα από τον πόνο και μια καινούργια αφετηρία στο παρόν, ώστε να συμμαζευτούμε και να αντιμετωπίσουμε με ανακτημένη ενέργεια και συγκέντρωση το μέλλον.

· Καλύτερες σχέσεις

Οι κρυμμένες συναισθηματικές δυνάμεις σε ένα άτομο είναι ήδη αρκετά περίπλοκες, φανταστείτε λοιπόν τι συναισθηματικό μπέρδεμα δημιουργείται, όταν βάλουμε δύο ή παραπάνω ανθρώπους μαζί. Στις στενές μας σχέσεις, ο πήχης είναι συχνά πολύ ψηλά, και μπορεί να δούμε την άσχημη πλευρά του εαυτού μας να εμφανίζεται. Θέλουμε τόσο πολύ να πηγαίνουν όλα καλά, που όταν δεν πάνε, μας κατακλύζουν έντονα συναισθήματα. Το πρόβλημα δεν είναι ότι, είμαστε συναισθηματικά πλάσματα. Τα συναισθήματα είναι αυτά που, κατά κύριο λόγο, μας επιτρέπουν να διαμορφώσουμε και να ενδυναμώσουμε τις σχέσεις μας. Το πρόβλημα είναι ότι, αυτές οι συναισθηματικές δυνάμεις μπορούν να βγουν εκτός ελέγχου και να μας ωθήσουν να πούμε ή να κάνουμε πράγματα, τα οποία θα μετανιώσουμε.

Η ενσυνειδητότητα μας μαθαίνει να συνειδητοποιούμε τα συναισθήματά μας και τα συναισθήματα των αγαπημένων μας. Η συναισθηματική συνειδητοποίηση είναι, όμως, μόνο το πρώτο βήμα. Μαθαίνουμε, επίσης, να κάνουμε ένα βήμα πίσω, να παίρνουμε μια βαθιά ανάσα και να επιλέγουμε την ανταπόκρισή μας με διαύγεια και συμπόνια. Τα έντονα συναισθήματα συνεχίζουν να εμφανίζονται, όπως ο φόβος της εγκατάλειψης, η οργή, όταν μας προσβάλλουν, και τόσα άλλα. Αλλά αντί να μπλοκάρουμε, να φωνάζουμε ή να φεύγουμε, μαθαίνουμε να αντιλαμβανόμαστε τα συναισθήματα που προκύπτουν και να τα κατονομάζουμε διατηρώντας την ψυχραιμία μας.

· Υγεία

Πολλοί επιστήμονες έχουν αρχίσει να ξεσκεπάζουν τα πολλά οφέλη που έχει η ενσυνειδητότητα και ο διαλογισμός στη σωματική μας υγεία, όπως στην υψηλή πίεση, στον διαβήτη και στον χρόνιο πόνο. Δεκαετίες τώρα, οι γιατροί γνωρίζουν ότι, το άγχος είναι ένας από τους μεγαλύτερους παράγοντες που συμβάλλουν στα προβλήματα υγείας. Όταν πάσχουμε από χρόνιο άγχος, δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα του μυαλού μας. Το άγχος επηρεάζει όλο το σώμα μας και μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονές, πόνους, δυσπεψία και χαμηλό ανοσοποιητικό. Οπότε δε θα έπρεπε να μας εκπλήσσει ότι, η ενσυνειδητότητα και ο διαλογισμός, τα οποία μειώνουν σημαντικά τα επίπεδα άγχους, βελτιώνουν και τη φυσική μας κατάσταση. 

Φωτογραφία του johnhain στο pixabay.com